Türkiye'de taşeron şirketler nasıl kuruluyor, nasıl işliyor?

Dahası, taşeron firmalar nasıl para kazanıyor? Çünkü taşeron firmalar hiçbir yatırım ve sermaye koymadan iş yapmaktadır. Dost, ahbap, çavuş ilişkisi özel sektörde bile maddi menfaat ve çıkar karşılığında birbirine iş vermektedir.

Yabancı sermayeli firmalar ise işleri kendi yabancı sermayeli firmalarına vermektedir. Kurumsal büyük firmalar ve yabancı sermayeli dediğimiz firmalar sektöre hâkimdir. Sektöre yeni girmek isteyenlere izin verilmemektedir.

Bu taşeron sistemi yalnızca işçilerin emeği üzerinden para kazanmaktadır. Ortada bir yatırım yoktur. Bu sistemin mutlaka kaldırılması ya da yasal bir düzenlemeyle çeki düzen verilmesi gerekmektedir.

Burada asıl işverenlerin de taşeron firmaların da çok büyük ihmalleri vardır. Yöneticiler menfaat sağladıkları için birçok şeye göz yummaktadır.

Bir diğer konu ise "Ben sözleşme yaptım, git onlarla muhatap ol" mantığıdır. Bunların tümü hukuka aykırı olmasına rağmen asıl işverenlerin bazıları yönetim kurullarını yanıltarak bu şekilde işlem yapmaktadır. Bir diğer husus da bu konuda uzman avukat ve idarecilerin bulunmamasıdır. Taşeron firmalar, özellikle özel güvenlik firmaları, asıl işverenleri yanıltmaktadır.

Özel güvenlik görevlisi çalıştırmak için güvenlik firması şart değildir. Asıl işveren, üst yazıyla bazı evrakları özel güvenlik şubesine bildirerek bir kullanıcı koduyla bu işlemi yapabilir. Asıl işverenlerin İK ve muhasebe birimleri varken bu evrakları neden dışarıda yaptırıyorlar? O birimlerin personeli işin kolayına kaçmak için bu şekilde davranmaktadır.

Asıl işverenler mal, üretim, hizmet ve fabrika için sermaye yatırıyor, reklam yapıyor. Taşeron firmalar ise hiçbir şey yapmadan onlardan para kazanıyor. Yani asıl işveren marka olmak için binlerce risk alıp milyonlarca lira harcarken, bir başka alt işveren olan taşeron firma durduğu yerde para kazanmaktadır. Bu da ayrı bir çelişkidir.

BİRİNCİ BÖLÜM

TAŞERON SİSTEMİ VE HUKUKİ SORUMLULUK

Ülkemizdeki taşeron, yani alt işveren firmalarının birçoğu, hiçbir yatırıma gerek duymadan yüksek oranda kâr ediyor. Asıl işverenler ise kendilerinin kolaylıkla yapabilecekleri temizlik, güvenlik ve teknik hizmetler gibi süreklilik arz eden işleri taşeron firmalara veriyor. Bunun nedenleri arasında yöneticilerin kolaycılığa kaçması ve bazı taşeron firmalarla çıkar ve menfaat ilişkileri kurması da bulunuyor. Oysa asıl işverenler bu işleri kendi bünyelerinde de yürütebilir. Özel güvenlik hizmeti sunmak için mutlaka bir güvenlik şirketiyle çalışılması şart değildir. Kendi bünyenizde özel güvenlik görevlisi çalıştırmak istiyorsanız gerekli evraklarla emniyete başvurabilir ve ilgili işlemleri tamamlayabilirsiniz. Böylece taşeron firmalara ödenen paralar firmanızda kalabilir. Taşeron firmalar çoğu zaman herhangi bir yatırım veya teknolojik donanıma ihtiyaç duymadan yalnızca evrak işlerini yürütüyor. Buna karşılık asıl işverenler büyük yatırımlar ve reklam harcamaları yapmalarına rağmen taşeron firmalara para kazandırıyor. Bunu anlamakta zorlanıyoruz.

İş hukuku açısından özetle şunu söylemek isteriz: Asıl işveren ile alt işveren arasında yapılan sözleşme işçiyi bağlamaz. İşçi, dava açtığında her iki taraftan da haklarını talep edebilir. Taşeron firmaların devir sırasında yaptıkları arabuluculuk işlemleri de mahkemeler tarafından her zaman geçerli bulunmuyor. SGK primleri ödenmediğinde SGK, bu primleri asıl işverenden tahsil edebilir. Asıl işveren-alt işveren ilişkisinin kurulması için yönetmelik gereğince gerekli bildirimlerin yapılması ve dosyaların açılması gerekir. İlişki yönetmeliğe uygun kurulmamışsa alt işveren işçilerinin asıl işverenin işçisi sayılması gündeme gelebilir. Asıl işverenin, alt işveren işçilerine ilişkin özlük dosyalarını ve maaş bordrolarını takip etmesi ve gerekli belgelerin birer nüshasını muhafaza etmesi gerekir. Aylık bordrolar, sigorta prim tahakkukları, muhtasar beyannameler ve İSG eğitim belgeleri de bu kapsamda saklanmalıdır. İşverenlerin, 'Bu işçiler bizim sigortalı çalışanlarımız değil, taşeron firma sorumludur.' demesi hukuki sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Kendi aralarında yaptıkları sözleşmeler işçilerin haklarını sınırlayamaz. Bu nedenle sözleşmelerin hukuka uygun hazırlanması gerekir.

Türkiye’deki taşeron sisteminde ne yazık ki birçok işveren, İş Kanunu’nu ve Yargıtay kararlarını bilmiyor ya da farklı yorumluyor. Ancak İş Kanunu ve Yargıtay kararlarına göre asıl işveren ile alt işveren arasında yapılan sözleşmeler işçiyi bağlamaz. Bu, taraflar arasındaki ticari bir ilişkidir. İş Kanunu ve SGK mevzuatı gereğince asıl işveren, alt işverenin çalıştırdığı işçilerin haklarından ve sigorta primlerinden sorumludur. Alt işverenin ödemediği sigorta primleri ve işçilik alacakları, şartları oluştuğunda asıl işverenden de tahsil edilebilir. Örneğin alt işveren sigorta primlerini ödemezse SGK bunları asıl işverenden tahsil edebilir. İş Kanunu’nun 2, 6 ve 36. maddeleri kapsamında asıl işverenin sorumluluğu gündeme gelir. Tarafların kendi aralarında yaptıkları sözleşme bu sorumluluğu ortadan kaldırmaz; ancak şirketler birbirlerine rücu edebilir.

Bir diğer konu da alt işverenin işçilerinin hak ve alacakları ile sigorta primleridir. Alt işveren bunları ödemezse asıl işveren, alt işverenin hak edişinden kesinti yapabilir; teminat mektubu varsa gerekli koşullarda bu teminattan yararlanarak ödemeleri karşılayabilir. Kanun, asıl işverene bu konuda yetkiler tanımıştır. İşçi, işveren, asıl işveren veya alt işveren kanunu kendi çıkarlarına göre yorumlayıp eğip bükemez. Kanuni düzenlemeler ve Yargıtay’ın yerleşik içtihatları dikkate alınmalıdır.

İKİNCİ BÖLÜM

ASIL İŞVEREN VE ALT İŞVEREN SÖZLEŞMELERİ

Asıl işveren ya da ana işveren temizlik, güvenlik ve teknik gibi bir hizmet almak istiyor. Bunun için de alt işverenle bir sözleşme yapıyor.

Birçok firma, kurumsal olanlar da dâhil, alt işveren sözleşmelerini kanuna uygun hazırlamadığı için hak kaybına ve zarara uğruyor. Çok az sayıda firma ise asıl işveren-alt işveren sözleşmesini hukuka uygun şekilde hazırlayarak bu tür kayıpların önüne geçiyor.

Bizler her zaman hem işverenlere hem de işçilere yardımcı oluyoruz. Asıl işveren-alt işveren sözleşmelerinde sık karşılaştığımız bir örneği ele alalım: Asıl işveren güvenlik hizmeti almak istiyor ve 50 kişinin çalıştırılmasını şart koşuyor. Sözleşmede kıdem ve ihbar tazminatını, sigorta primlerini, İSG giderlerini, işçilik alacaklarına ilişkin vergileri, işçilerin kıyafet giderlerini, maaşları ve alt işverenin kâr oranını belirliyor. Taraflar bu koşullar üzerinde anlaşınca alt işveren işi kabul ediyor ve çalışmaya başlıyor. Buraya kadar her şey normal.

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

TAŞERON UYGULAMALARI VE İŞÇİ HAKLARI

Ancak taşeron, yani yüklenici firma, sözleşmede belirlenen kâr oranıyla yetinmeyerek hileli yollara başvurabiliyor.

50 kişi çalıştırılması gereken yerde 40 kişi çalıştırılıyor. Eksik personelin işi ise diğer çalışanlara fazla mesai yaptırılarak dağıtılıyor. Bazı AVM’lerde ve benzeri büyük işyerlerinde, idari personelin maaşlarının taşeron firma tarafından karşılanması gerekirken bu personelin giderleri güvenlik personeli gibi gösterilerek AVM’ye veya ilgili işletmeye fatura ediliyor. İşyerleri yeterli denetim yapmadığı için bu haksız kazanca göz yumulabiliyor. Bazı yöneticilerin maddi menfaat veya kişisel ilişkiler nedeniyle bu uygulamalara göz yumduğu da ileri sürülüyor.

İşçilere baskı yapılarak istifaya zorlanıyor veya açıkları aranıyor. Bazı işçiler de kendi istekleriyle istifa ederek işten ayrılıyor. Peki, bunlar neden yapılıyor?

50 kişinin yapması gereken iş 40 kişiye yüklenirken asıl işverene her ay 50 kişilik personel faturası kesiliyor. Bu 50 kişiye ait SGK primleri, kıdem tazminatı, yıllık izin ve kıyafet giderleri de asıl işverenden tahsil ediliyor. Personel değiştiğinde yeni işe giren işçinin henüz kıdem tazminatı ve yıllık izin bakımından gerekli çalışma süresini tamamlamamış olması da taşeron firmaya ek kazanç sağlıyor.

Alt işveren, yani yüklenici taşeron, bu kârla da yetinmiyor. İşçilerin maaşlarını asgari ücret üzerinden gösterip ücretin kalan kısmını prim, ikramiye veya fazla mesai olarak bordroya yansıtarak buradan da kâr elde ediyor.

Bu kârla da yetinmeyen firma, KDV ödemelerini azaltmak amacıyla giderlerini şişirebiliyor. Ev, araba veya özel harcamalarını şirket gideri gibi göstererek buradan da kazanç sağlıyor.

Bu da bazı firmalara yetmiyor. Hileli iflas yöntemlerine başvurarak sigorta primlerini ve vergileri ödemiyor, buradan da kazanç sağlıyorlar.

Bu kârla da yetinmeyen firmalar,banka promosyonlarını alıp işçilere vermiyor. Ayrıca işçilerden vergi adı altında kesinti yapıp bu tutarları vergi dairesine yatırmıyor veya gereğinden fazla kesinti yapıyorlar. İcra takibi bulunan işçilerin maaşlarından kestikleri paraları da zamanında icra dairelerine yatırmayabiliyorlar.

Bununla da yetinmeyen firmalar,

disiplin adı altında işçilerin ücretlerinden kesinti yapıyor. İşçiler yıllık izne çıktığında ise bordroda sabit fazla mesai, yol, yemek ve prim gibi gösterilen ücret kalemlerini maaşlarından düşürüyorlar. Özellikle özel güvenlik sektöründe kendisini büyük ve kurumsal olarak tanıtan birçok firmanın bu uygulamaları yaptığı görülüyor.

Yargıtay, özel güvenlik işinde prim, ikramiye, kasa tazminatı ve proje katkı primi gibi ödemeleri değerlendirirken bunların ücretin bir parçası olup olmadığını dikkate almaktadır.

Özel güvenlik, temizlik ve diğer taşeron firmalarında bu tür uygulamalarla karşılaşılıyor. Bunlar nedeniyle asıl işveren de büyük zarara ve hak kaybına uğrayabiliyor. Bazı asıl işverenler, maddi menfaat ve çıkar ilişkileri nedeniyle alt işverenlere iş veriyor ve birçok olaya göz yumuyor. Bu durum şirketin zararına oluyor.

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

SÖZLEŞME MADDELERİ

Kurumsal yapıya, güçlü hukuk birimlerine ve şirketin menfaatlerini gözeten yöneticilere sahip firmalar, alt işverenlerin hileli davranışlarına karşı ayrıntılı sözleşmeler hazırlıyor. Bu sözleşmelerde aşağıdaki maddelere yer veriliyor:

1- İşçinin kıdem tazminatına hak kazanması bakımından asıl işveren işyerinde fiilen bir yıl çalışması esas alınır.

2- İşçi, asıl işveren işyerinde fiilen bir yıl veya daha uzun süre çalıştığında yıllık izne çıkarılır ve yıllık izin ücretleri ödenir.

3- Kıdem tazminatını alt işveren ödemez; bu tutar asıl işverende kalır.

4- İSG ücretleri, işyerine işyeri hekiminin gelmesi ve düzenli eğitim verilmesi hâlinde ödenir.

5- Eksik personel çalıştırıldığı tespit edilirse sözleşme gereği cezai işlem uygulanır. Eksik personelin yerine çalışan işçiye fazla mesai ücreti ödenir. Bu fazla mesai ücreti alt işveren tarafından asıl işverene fatura edilemez.

6- Taşeron firma, idari bölümde çalışan personelin giderlerini şirkete fatura ederse sözleşme feshedilir ve idari ceza uygulanır.

7- İş Kanunu’na ve ilgili mevzuata aykırı davranılması, çalışanların maaşlarının eksik ödenmesi veya bordro hilesi yapılması hâlinde alt işverene idari ceza uygulanır.

8- İşçilerden vergi kesilmesi hâlinde, kesilen tutarların maliyeye yatırıldığını gösteren tahakkuk belgeleri her ay asıl işverene verilir. Belgeler verilmezse sözleşme gereği ceza uygulanır ve kesilen ücretler iade edilir.

9- SGK ve vergi borcu bulunmadığını gösteren belgeler istenir.

10- İşten çıkartılan işçilerden elbise parası kesilmesi.

11- İŞKUR’dan işbaşı eğitimi veya farklı yöntemlerle personel alınması hâlinde, örneğin üç aya kadar sigorta primleri ve maaşın bir kısmı İŞKUR tarafından karşılanabiliyor. Alt işveren, asıl işverene fatura düzenlerken bu tutarları düşmeyip sanki maaşları ve primleri kendisi ödemiş gibi ücret alıyor.

12- Bazı firmalar çalışanların maaşlarının bir kısmını yemek kuponuyla, bir kısmını ise elden ödeyerek buradan da kâr ediyor.

13- İşçiden vergi adı altında para kesiliyor ancak kesilen tutarların tamamı maliyeye yatırılmıyor.

BEŞİNCİ BÖLÜM – SONUÇ

Sözleşmelere bu tür maddeler eklenmesi ve işverenin işi düzenli takip etmesi, asıl işvereni güvence altına alarak zarar görmesini önlüyor. Aynı zamanda hileli davranışlarla haksız kazanç sağlamaya çalışan taşeron firmaların önüne geçiliyor. Asıl işverenler, taşeron firmaların kendilerini 'kurumsal', 'büyük' veya 'global' olarak tanıtmalarına aldanmamalıdır. Bir firmanın kurumsal olması, işini düzgün yapması ve kanunlara uymasıyla ölçülür. Kurumsallık, hileli davranışlardan uzak durmak demektir. Ülkemizde birçok taşeron firma, 'Biz kurumsalız, yasalara uygun çalışıyoruz, globaliz.' gibi ifadeler kullanıyor. Bu firmaların çalışanlarına ait maaş bordrolarının incelenmesi, belgelerin yeminli mali müşavire kontrol ettirilmesi ve yukarıda sayılan uygulamaların bulunup bulunmadığının araştırılması, firmanın gerçekte nasıl çalıştığını ortaya koyacaktır.

Abdurrahman KONYAR

Güvenlik Koruma-iş sendikası

Genel başkanı