İŞVEREN İSTEDİĞİ ŞEKİLDE VARDİYA DEĞİŞTİREBİLİR Mİ
Birçok işçi ve işveren, vardiya düzeni konusunda yanlış veya eksik bilgiye sahiptir. Oysa vardiyalı çalışmanın nasıl düzenleneceği 4857 sayılı İş Kanunu ve ilgili yönetmeliklerle belirlenmiştir.
Ayrıca kadın çalışanların gece vardiyalarında çalıştırılmasına ilişkin özel bir yönetmelik de bulunmaktadır. İşçi veya işverenin kanunları kendi çıkarlarına göre yorumlaması hukuken geçerli değildir. Kanunlar, yönetmelikler ve Yargıtay kararları esas alınmalıdır. Ne yazık ki bazı işverenler, kendi çıkarlarına uygun olduğunda “Kanun böyle, biz kanuna uyuyoruz.” derken işçinin hakları söz konusu olduğunda “Şirket prosedürü böyle, burada kanun değil şirket kuralları geçerlidir.” şeklinde açıklamalar yapabilmektedir. Bu yaklaşım ne hukuken ne de ahlaken doğrudur. Şirket prosedürleri kanunların üzerinde değildir. İşçiler de işverenlerin bu tür beyanları karşısında yasal haklarını öğrenmeli ve ilgili mevzuata göre hareket etmelidir.
PEKİ, VARDİYALAR NASIL DÜZENLENMELİDİR?
İşveren, işe aldığı bir işçiyi başlangıçtan itibaren veya sonradan uzun süre sabit gündüz ya da sabit gece vardiyasında çalıştırıyorsa bu çalışma düzeni işçinin çalışma koşullarının bir parçası hâline gelmiş olabilir.
İşçi, yaşamını ve aile düzenini bu çalışma saatlerine göre planlamış olabilir. Hatta başka iş tekliflerini, mevcut vardiya düzeninin kendisine uygun olması nedeniyle kabul etmemiş olabilir.
Bu nedenle sabit vardiya düzeninin değiştirilmesi, işçinin çalışma koşullarında esaslı değişiklik oluşturuyorsa 4857 sayılı İş Kanunu'nun 22. maddesi gereğince işçinin yazılı kabulü gerekir. İşveren böyle bir değişikliği tek taraflı olarak uygulayamaz.
Ancak her vardiya değişikliği esaslı değişiklik sayılmaz. İş sözleşmesi, işyerindeki mevcut vardiya sistemi ve değişikliğin işçi üzerindeki etkileri birlikte değerlendirilmelidir.
İşçi zaten dönüşümlü vardiya sisteminde çalışıyorsa işveren, mevzuata ve çalışma koşullarına uygun olmak kaydıyla vardiyalar arasında değişiklik yapabilir.
Ancak işverenin bu yetkisi sınırsız değildir. Vardiya değişiklikleri işçiyi cezalandırmak, yıldırmak veya istifaya zorlamak amacıyla kullanılamaz. Bu tür uygulamalar, somut olayın özelliklerine göre mobbing veya hukuka aykırı çalışma koşulu değişikliği oluşturabilir.
VARDİYA DEĞİŞİKLİĞİNDE ÇALIŞMA VE DİNLENME SÜRELERİ
Postalar hâlinde çalışılan işyerlerinde gece ve gündüz postalarının dönüşümü, ilgili yönetmelikte belirlenen esaslara göre yapılmalıdır.
Gece ve gündüz postalarında dönüşümlü çalışmanın uygulandığı işlerde postaların kural olarak en fazla bir iş haftası gece çalışmasının ardından gündüz çalışmasına geçecek şekilde düzenlenmesi gerekir. İşin niteliği gerektiriyorsa iki haftalık dönüşüm de uygulanabilir.
İşçilerin posta değişiminde kesintisiz en az 11 saat dinlendirilmesi zorunludur.
Ayrıca 4857 sayılı İş Kanunu'nun 63. maddesi uyarınca günlük çalışma süresi, genel kural olarak 11 saati aşamaz. Gece çalışmaları bakımından ise ayrıca özel sınırlamalar bulunmaktadır.
İşverenin bu kurallara aykırı hareket etmesi durumunda işçi, ilgili kurumlara şikâyette bulunabilir. İhlalin niteliğine göre haklı nedenle fesih hakkı ve kıdem tazminatı gibi talepler de gündeme gelebilir.
SABİT GÜNDÜZ VEYA GECE VARDİYASINDA ÇALIŞAN İŞÇİNİN HAKLARI
Örneğin işçi uzun süredir sabit gündüz vardiyasında çalışıyorsa işverenin bu işçiyi sürekli gece vardiyasına geçirmek istemesi, çalışma koşullarında esaslı değişiklik oluşturabilir.
Aynı durum, sabit gece vardiyasında çalışan işçinin gündüz vardiyasına geçirilmesi bakımından da geçerli olabilir.İşçi, esaslı değişikliği kabul etmek zorunda değildir. Ancak değişikliği kabul etmemek ile işe hiç gitmemek aynı şey değildir.İşçi, mevcut çalışma koşullarında çalışmaya hazır olduğunu yazılı olarak bildirmeli ve haklarını koruyacak şekilde hareket etmelidir.
İşverenin işçiyi mevcut koşullarda çalıştırmaması, işyerine almaması veya fiilen iş ilişkisinin sona ermesine neden olması durumunda, olayın özelliklerine göre eylemli fesih gündeme gelebilir.
Böyle bir durumda işçi, ihtarname göndererek mevcut çalışma koşullarında çalışmaya hazır olduğunu, hukuka aykırı değişikliği kabul etmediğini ve işverenin uygulamalarına karşı yasal haklarını saklı tuttuğunu bildirebilir.
İş sözleşmesinin işveren tarafından haksız şekilde sona erdirilmesi hâlinde, gerekli koşullar mevcutsa kıdem ve ihbar tazminatı ile işe iade hakları gündeme gelebilir.
KADIN ÇALIŞANLARIN GECE VARDİYASINDAKİ ÖZEL HAKLARI
Kadın çalışanların gece postalarında çalıştırılmasına ilişkin özel düzenlemeler bulunmaktadır. Bu düzenlemeler, kadın çalışanların sağlığını, güvenliğini ve aile yaşamını korumayı amaçlamaktadır.
Gebelik ve doğum sonrası gece çalışması: Kadın çalışanlar, gebeliklerinin doktor raporuyla tespitinden doğuma kadar gece postalarında çalıştırılamaz. Emziren kadın çalışanlar ise doğum tarihinden itibaren bir yıl boyunca gece postalarında çalıştırılamaz. Bu süre, gerekli sağlık raporuyla altı ay daha uzatılabilir.
Gece çalışan kadınların ulaşımı: Belediye sınırları dışındaki işyerleri ile belediye sınırları içinde olmakla birlikte posta değişim saatlerinde toplu taşıma araçlarıyla gidip gelme zorluğu bulunan işyerlerinde, gece postalarında çalışan kadınların uygun araçlarla ikametgâhlarına en yakın merkezden işyerine götürülüp getirilmesi işverenin yükümlülüğündedir.
Eşlerin vardiya düzeni: Eşlerin aynı veya ayrı işyerlerinde gece postalarında çalışması durumunda, ilgili yönetmelikte aile yaşamını korumaya yönelik özel hükümler bulunmaktadır. Kadın çalışanın talebi ve eşlerin çalışma durumuna göre vardiya düzenlemesi yapılmalıdır.
Ücretlerin korunması: İşveren, vardiya düzenlemesini gerekçe göstererek işçinin sözleşmeden veya mevzuattan kaynaklanan ücret haklarını tek taraflı olarak azaltamaz. Ücret değişiklikleri, İş Kanunu'nun ilgili hükümlerine uygun olmalıdır.
Vardiyanın nasıl olacağına ilişkin her iki yönetmelikte detaylar yazmaktadır.
Postalar halinde işçi çalıştırılmasına ilişkin usul ve esaslar, 4857 sayılı İş Kanunu ile Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik ile belirlenmiştir.
Bayanlar için Kadın Çalışanların Gece Postalarında Çalıştırılma Koşulları Hakkında Yönetmelik.
İŞVEREN KANUNA AYKIRI VARDİYA UYGULARSA İŞÇİ NE YAPMALIDIR?
İşverenin vardiya düzenini kanuna ve yönetmeliklere aykırı şekilde uygulaması durumunda işçiler, ALO 170 üzerinden şikâyette bulunabilir ve işyerinin denetlenmesini talep edebilir.
İhlalin niteliğine göre işveren hakkında idari yaptırım uygulanabilir.
Ayrıca işçi, çalışma koşullarındaki hukuka aykırı değişikliklere karşı yazılı itirazda bulunabilir. Haklı fesih şartlarının oluşması hâlinde iş sözleşmesini feshederek kıdem tazminatını ve diğer işçilik alacaklarını talep edebilir.
Ancak işçilerin hak kaybına uğramamak için hukuki durumlarını değerlendirmeden istifa etmemeleri veya işe gitmeyi bırakmamaları önemlidir.
İşçiler, sendikalara üye olarak çalışma koşulları ve vardiya düzeni konusunda hukuki ve sendikal destek alabilirler.
Özel güvenlik görevlileri de e-Devlet üzerinden 581 Güvenlik Koruma İş Sendikası'na üye olarak çalışma hayatında karşılaştıkları sorunlar konusunda sendikal destek talep edebilirler.
