Her işyerindeki her sandalye için mevzuatta tek tek “şu ölçüde, şu özellikte ergonomik koltuk zorunludur” şeklinde genel bir hüküm yok. Ancak işverenin çalışanı saatlerce uygunsuz, bel-sırt desteği olmayan bir sandalye/tabure üzerinde çalıştırabileceği anlamına da gelmiyor. İşin niteliğine göre ergonomik riskleri değerlendirip uygun çalışma ortamı ve ekipmanı sağlama yükümlülüğü var. Özellikle ekran başında çalışanlarda sandalye özellikleri ayrıca açıkça düzenlenmiş.

1. Temel kural: İş, insana uygun hale getirilmelidir

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 4.maddesi işverene çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlama, gerekli araç ve gereçleri temin etme, risk değerlendirmesi yapma ve mevcut koşulları iyileştirme yükümlülüğü getiriyor. Daha da önemlisi Kanunun 5. maddesi, işin kişilere uygun hale getirilmesini, işyerinin ve iş ekipmanının buna göre seçilmesini ve tekdüze çalışmanın sağlık üzerindeki olumsuz etkilerinin önlenmesini veya azaltılmasını açıkça öngörüyor. Bu hüküm ergonominin doğrudan hukuki dayanaklarından biridir.

Dolayısıyla bir işçi çalışma süresinin önemli bölümünü oturarak geçiriyorsa işveren, oturma düzeninin yarattığı bel, boyun, sırt, omuz ve dolaşım sistemi risklerini değerlendirmek zorundadır.“Bir sandalye verdim, yükümlülüğümü yerine getirdim” yaklaşımı yeterli değildir. Verilen ekipmanın yapılan işe ve çalışana uygun olması gerekir.

2. Ekran başında çalışanlarda koltuğun özellikleri açıkça belirlenmiştir

Kamera izleme, bilgisayar, giriş-çıkış kontrol sistemi veya benzeri ekranlı araçların normal çalışmanın önemli bir bölümünde kullanıldığı işlerde Ekranlı Araçlarla Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik ayrıca önem kazanır. Yönetmelik, ekran kullanımından kaynaklanan görme, fiziksel sorunlar ve mental stres risklerinin değerlendirilmesini ve azaltılmasını işverene yükler.

Bu kapsamdaki çalışma sandalyesi için mevzuat oldukça nettir:

  • Sandalye dengeli olmalıdır.
  • Çalışanın rahat pozisyonda oturmasına ve kolay hareket etmesine imkân vermelidir.
  • Oturma yerinin yüksekliği ayarlanabilir olmalıdır.
  • Sırt dayama bölümü öne-arkaya ve yukarı-aşağı ayarlanabilir olmalıdır.
  • Sırt desteği bele uygun ve esnek olmalıdır.
  • Gerektiğinde çalışana uygun ayak desteği sağlanmalıdır.

Bu nedenle, örneğin vardiya boyunca güvenlik kameralarını takip eden bir özel güvenlik görevlisinin çalışma merkezi Yönetmeliğin kapsam şartlarını taşıyorsa, sıradan plastik sandalye, sırt desteği bulunmayan tabure veya uzun süreli oturmaya uygun olmayan benzeri bir oturma aracının verilmesi Yönetmelikteki sandalye kriterlerini karşılamayabilir.

3. Özel güvenlik nöbet noktasında durum

Burada önemli bir hukuki ayrım yapılmalı. 5188 sayılı Özel Güvenlik Hizmetlerine Dair Kanun'da “özel güvenlik görevlisine ergonomik koltuk verilir” şeklinde özel bir hüküm bulunması gerekmiyor. Özel güvenlik görevlisi de 6331 sayılı Kanun bakımından çalışandır ve işverenin genel İSG yükümlülüklerinden yararlanır.

Örneğin güvenlik görevlisi 8 veya 12 saatlik vardiyada güvenlik kulübesi, danışma, nizamiye, resepsiyon veya kamera izleme merkezinde görev yapıyor ve görevin önemli bir kısmı oturarak gerçekleştiriliyorsa, işveren bu çalışma biçiminden doğan ergonomik riskleri risk değerlendirmesine dahil etmek zorundadır. 6331 sayılı Kanun işverene risk değerlendirmesi yapma ve işi kişiye uygun hale getirme yükümlülüğü getiriyor.

Dolayısıyla özel güvenlik görevlisine “güvenlik görevlisi oturamaz”, “koltuk yasaktır” veya “tabure yeterlidir” şeklinde soyut bir kural koymak, İSG bakımından tek başına yeterli değildir. Görevin niteliği, sürekli ayakta kalmanın veya sürekli oturmanın oluşturduğu riskler, vardiya süresi, devriye düzeni ve dinlenme olanakları birlikte değerlendirilmelidir.

4. Nöbet kulübesi sadece koltuktan ibaret değildir

İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliğine göre işveren işyerinde yeterli aydınlatma, havalandırma ve termal konfor sağlamak ve işyerini çalışanların sağlık ve güvenlik riskine maruz kalmadan rahatça çalışabileceği şekilde düzenlemek zorundadır.

Bu özellikle dış ortamda bulunan güvenlik kulübeleri açısından önemlidir. Kapalı çalışma yerlerinde yeterli temiz hava bulunmalıdır. Termal konfor çalışanın fiziksel ve psikolojik durumunu olumsuz etkilememeli; ortam sıcaklığı yapılan işe ve harcanan güce uygun olmalıdır. Isıtma ve soğutma araçlarının da çalışanı rahatsız etmeyecek ve başka bir risk yaratmayacak şekilde düzenlenmesi gerekir.

Bu nedenle yazın aşırı sıcak, kışın aşırı soğuk, hava almayan, doğrudan güneş altında kalan veya uygun aydınlatması bulunmayan bir güvenlik kulübesinin değerlendirilmesinde yalnızca “kulübe var” denilmesi yeterli değildir. Çalışma ortamının fiilen sağlık ve güvenlik bakımından uygun olması gerekir.

5. Masa ve ekran düzeni de önemlidir

Ekranlı araç kullanılan güvenlik noktalarında yalnızca koltuğa bakılmaz. Çalışma yüzeyi ekran, klavye, evrak ve diğer ekipmanın rahat biçimde yerleştirilebileceği büyüklükte ve ışık yansımasını azaltacak nitelikte olmalıdır. Çalışanın rahat pozisyonda bulunmasına ve hareket edebilmesine yeterli alan bırakılması gerekir. Aydınlatma da ekranlarda rahatsız edici parlama ve yansıma oluşturmayacak şekilde düzenlenmelidir.

Örneğin CCTV görevlisinin ekranı görmek için vardiya boyunca başını sürekli yukarı kaldırması, yana çevirmesi veya öne eğilmesi gerekiyorsa sorun yalnızca sandalye değildir; çalışma merkezinin tamamının ergonomik düzenlenmesi gerekir.

Sonuç

Oturarak çalışan bir işçiye herhangi bir sandalye verilmesi işverenin İSG yükümlülüğünü otomatik olarak yerine getirdiği anlamına gelmez. Çalışma biçimi ergonomik risk oluşturuyorsa işveren bunu risk değerlendirmesinde ele almak ve işi çalışana uygun hale getirmek zorundadır.

Özellikle ekranlı araçlarla çalışanlarda mevzuat daha somuttur: dengeli, rahat hareket etmeye imkân veren, oturma yüksekliği ayarlanabilen, sırt dayanağı ayarlanabilen, bele uygun ve esnek destek sağlayan bir çalışma sandalyesi öngörülmektedir. Gerektiğinde ayak desteği de sağlanmalıdır.

Özel güvenlik nöbet noktalarında ise koltuğun yanında kulübenin sıcaklığı, soğutma ve ısıtması, havalandırması, aydınlatması, çalışma alanının büyüklüğü, ekranların konumu, uzun süre ayakta veya oturarak çalışma ve dinlenme düzeni birlikte değerlendirilmelidir. İşveren, “güvenlik görevlisidir, ayakta duracak” gerekçesiyle ergonomik ve sağlık risklerini göz ardı edemez; çalışma düzenini risk değerlendirmesine ve iş sağlığı ve güvenliği kurallarına uygun kurmalıdır.

İşveren, iş sağlığı ve güvenliği kapsamında gerekli çalışma koşullarını yerine getirmiyorsa ALO 170’i arayarak şikâyette bulunabilir ve işyerinde iş sağlığı ve güvenliği yönünden inceleme ve teftiş yapılmasını talep edebilirsiniz.

Şikâyetinizde, işyerindeki eksiklikleri ve çalışanların sağlık ve güvenliğini olumsuz etkileyen çalışma koşullarını açıkça belirtmeniz gerekir.